فرزند چون به مرتبهء رشد مىرسد هوس سفر هفت كشور به دلش چنگ مىزند . خواجه رغام به اين سفر رضايت نمىدهد و بخشى عظيم از متن موجود به مباحثه و مجادلهء ابن تراب و پدرش ، خواجه رغام ، اختصاص دارد تا سرانجام خواجه رغام به سفر فرزند راضى مىشود و سلطان عادلشاه ، پادشاه كلّ هفت كشور ، وسايل سفر ابن تراب را فراهم مىكند و خواجه عقيل الدين را كه از حكماى زمانهء خود بود همراه وى مىسازد . پيش از رسيدن به كشور اوّل ، عقيل الدين براى ابن تراب تعريف مىكند كه هفت منزل را بايد گذرانيد . به نخستين منزل كه مىرسند عقيل الدين در پاسخ ابن تراب مىگويد نام آنجا منزل وجود است زيرا اوّلين منزل‌گاه از راه كاروانى ملك عدم است و نام منازل ديگر را بيخودى ، لعب ، شتاب ، صلاح ، فنا ، بقا آورده است . در حقيقت خواسته است حالات آدمى را در دوران حيات به ابن تراب يادآور شود . پس از آن در پاسخ ابن تراب كه پرسيده بود « انسان كامل » كيست به نقل قولى از عزيز نسفى بر مبناى « مبدأ و معاد » او مىپردازد كه عبارت است از : « آن كس كه به شريعت گفت پيغمبر و طريقت كردار او و حقيقت كه حال پيغمبر است رفتار كند » . « 1 » چون ابن تراب مىپرسد اين سعادت به كه روى مىآورد عقيل الدين مىگويد آن كه داراى هفت صفت باشد : خدمت ، ادب ، تواضع ، حلم ، صلاح ، قول راست ، افعال حميده . به هر حال مجموع همين مراحل و صفات است كه مىتوان گفت جنبهء عرفانى دارد . ابن تراب محور اصلى و شخص اساسى داستان است . او به هر كشورى كه مىرسد با پادشاه آنجا هم‌نشين و هم‌سخن مىشود و به تناسب موارد با افراد مختلفى كه اغلب داراى نامهاى غير متعارف بوده‌اند به مباحثه و مناظره مىپردازد و به هر مناسبت حكايت يا حكاياتى در ميان سخن ذكر مىشود و مضامينى كه جنبهء اخلاقى يا اجرايى دارد بيان مىگردد . داستان هفت كشور به روش حكايت در حكايت پرداخته شده است . در حقيقت كشورها ، منزلها و مسافتها در اين كتاب عنوانهايى هستند جانشين اصطلاحاتى مانند جزو و باب و فصل و . . . .

--> ( 1 ) . عزيز نسفى در آغاز كتاب الانسان الكامل كه مجموعه‌اى است از رسائل او و چهارمين رسالهء آن به موضوع مبدأ و معاد اختصاص دارد چنين نوشته است : « اى درويش هر كه قبول كند آنچه پيغمبر وى گفته است از اهل شريعت است ، و هر كه مىكند آنچه پيغمبر وى كرده است از اهل طريقت است ، و هر كه مىبيند آنچه پيغمبر وى ديده است از اهل حقيقت است . هر كه هر سه دارد هر سه دارد و . . . » . ( تصحيح مارين موله ، تهران ، 1341 ، ص 3 ) .